Podarcie wypisu, a skuteczne odwołanie testamentu w formie aktu notarialnego

Spadkobiercy mogą zostać powołani do dziedziczenia w dwojaki sposób– z ustawy lub z testamentu. Pierwszy z nich wciąż zdecydowanie przeważa w praktyce, choć drugi sposób wyraźnie zyskuje na popularności. Coraz więcej osób decyduje się właśnie na takie rozporządzenie swoim majątkiem na wypadek śmierci. Do tego celu dwiema najczęściej wykorzystywanymi formami są testament własnoręczny, czyli tzw. testament holograficzny oraz testament sporządzony w formie aktu notarialnego. W związku z rosnącym zainteresowaniem testamentami, warto przybliżyć kwestię możliwości ich odwoływania.

Art. 943 Kodeksu Cywilnego wskazuje jako jedną z cech testamentu jego odwołalność. Zgodnie z tym przepisem spadkodawca może w każdej chwili odwołać go w całości lub tylko poszczególne jego postanowienia. Odwołanie to może być wyraźne lub tylko dorozumiane. Kodeks cywilny wprost wskazuje w jakich okolicznościach może to nastąpić – zgodnie z art. 946 testator może tego dokonać poprzez:

  • sporządzenie nowego testamentu
  • zniszczenie testamentu
  • pozbawienie testamentu cech, od których zależy jego ważność,
  • dokonanie w testamencie zmian, z których wynika wola odwołania jego postanowień.

Jednocześnie, aby można było mówić o skutecznym odwołaniu, muszą być łącznie spełnione trzy następujące przesłanki:

  • testator musi mieć pełną zdolność do czynności prawnych
  • dokonywana przez niego czynność musi być wynikiem zamiaru odwołania testamentu, tj. nie może to nastąpić przez przypadek
  • zamiar ten, jak w przypadku innych oświadczeń woli, musi być pozbawiony wad, np. nie może być wywołany groźbą lub podstępem ( niektórzy przedstawiciele doktryny podkreślają, że
    w przypadku groźby nie można mówić o wadliwym zamiarze, lecz o braku zamiaru).

Mając na względzie zasady odwoływania ostatniej woli, należy zwrócić uwagę na kwestię prawnej skuteczności odwołania testamentu w formie aktu notarialnego poprzez zniszczenie (przedarcie) przez spadkodawcę jego wypisu. Na samym początku należy wskazać, że odwołanie testamentu przez jego zniszczenie jest możliwe jedynie
w stosunku do dokumentu zawierającego testament; możliwości tej będą pozbawione więc inne formy testamentu, które nie mają swojego „materialnego”, pisemnego potwierdzenia, np. testament ustny.

Zgodnie z art. 95 ustawy Prawo o notariacie oryginały aktów notarialnych nie mogą być wydawane poza miejsce ich przechowywania – w związku z tym, po sporządzeniu testamentu w tej formie, testator otrzymuje jedynie wypis. Jednak na mocy art. 109 wspomnianej ustawy wypis aktu notarialnego ma moc oryginału.

I o ile podarcie oryginału aktu notarialnego nie budziłoby żadnych wątpliwości, tak możliwość odwołania testamentu przez zniszczenie samego tylko wypisu znajduje w doktrynie zarówno zwolenników, jak i przeciwników. Spór wynika z przeciwstawiania sobie dwóch wartości: pewności obrotu prawnego oraz zasady swobodnego testowania, z którą wiąże się inna, nakazująca najpełniejszą realizację woli zmarłego. Nowym, ważnym głosem w tym konflikcie jest najnowsze postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 6 sierpnia 2015 r. (sygn. V CSK 635/14 ). Zgodnie z tym orzeczeniem:

Odwołanie testamentu sporządzonego w formie aktu notarialnego może nastąpić przez świadome zniszczenie przez spadkodawcę wypisu aktu notarialnego zawierającego testament. Za takim poglądem przemawia brak w treści art. 946 KC ograniczeń wskazanego w nim sposobu odwołania testamentu do określonych jedynie form testamentu. Przedstawiona wykładnia realizuje przy tym kluczową na gruncie prawa spadkowego zasadę swobody testowania obejmującą także odwołanie testamentu, nakazującą taką wykładnię przepisów, która w maksymalnym stopniu pozwoli spełnić wolę spadkodawcy.”

Dodatkowo:

Przedmiotem, do którego odnosi się oświadczenie o odwołaniu testamentu jest czynność prawna zawierająca rozrządzenie spadkowe, a nie dokument, w którym jest ono zapisane. Oświadczenie to uzewnętrznia się jedynie przez skierowanie działań […] do dokumentu zawierającego testament . Do wyrażenia woli odwołania testamentu sporządzonego w formie aktu notarialnego […] nie jest więc konieczne skierowanie ich w stosunku do wszystkich wypisów tego aktu […] wystarczy ich podjęcie
w stosunku do co najmniej jednego wypisu.”

Jak się wydaję, dla przyjęcia takiego stanowiska bez znaczenia pozostaje utworzony przez Krajową Radę Notarialną Notarialnego Rejestru Testamentów ( w skrócie NOTR), do którego, na wniosek spadkodawcy, wprowadzana jest informacja o fakcie sporządzenia testamentu przed notariuszem. Wpis do tego rejestru nie może być jednak traktowany jako dokument zawierający testament,
w stosunku do którego mogą być skierowane działania testatora,  a jedynie jako potwierdzenie istnienia takiego dokumentu.

Zdając się przedstawione orzeczenie Sądu Najwyższego należy przyjąć, że można skutecznie odwołać testament zawarty w formie aktu notarialnego poprzez podarcie jego wypisu. Trzeba jednak pamiętać, że wciąż musi ono spełniać podstawowe wymogi, które dotyczą wszystkich sposobów odwoływania  przewidzianych w art. 946 Kodeksu Cywilnego, czyli wspomniane już: zdolność do czynności prawnych oraz wolny od wad zamiar.

Na sam koniec rozważań warto przypomnieć, że wszystkie trudności związane z udowodnieniem skuteczności odwołania testamentu będą obciążać spadkobierców, którzy z takiego odwołania będą albo czerpać korzyści, albo stać na straży pełnej realizacji woli zmarłego.

Anna Romańska

 

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s